Chỉ còn cách Sài Gòn 90km về hướng nam tây nam , nằm hoàn toàn giữa 4 nhánh của sông Tiền Giang , theo thứ tự từ bắc xuống nam : sông Mỹ Tho , sông Ba Lai , sông Hàm Luông và sông Cổ Chiên .
Bốn con sông này chia tỉnh thành ba cù lao rất lớn , cù lao nào cũng rất dài , đến 60km , 70km và 80km , chạy theo hướng tây bắc – đông nam , theo thứ tự từ bắc xuống nam là : Cù lao An Hóa , cù lao Bảo và cù lao Minh . Ba cù lao này nằm giữa 2 tỉnh láng giềng : Phía bắc có tỉnh Tiền Giang , phía nam là tỉnh Trà Vinh .
Dưới thời Ngô Đình Diệm ở miền Nam , đây là tỉnh Kiến Hòa với tỉnh lỵ tên là Trúc Giang – phỏng dịch qua tiếng Hán – Việt từ chữ Bến Tre !
Hôm nay là ngày nắng ráo , đẹp trời , thời tiết lý tưởng để du lịch bằng xe máy . Trả phòng , tạm biệt thành phố Bến Tre , mình theo tỉnh lộ 887 đi về hướng đông nam , cũng là hướng đi huyện Ba Tri , giáp với Biển Đông .
Km 17 – Ngả ba Tân Hào . Đền thờ trung tướng Đồng Văn Cống , 1918 – 2005 , vị tướng tài của Bến Tre . Ông có vóc dáng cao to , khỏe mạnh , lúc còn trẻ là cầu thủ hay nhứt Tân Hào , được vào đội tuyển huyện Giồng Trôm rồi đội tuyển tỉnh Bến Tre .
Gia đình , ông bà cha mẹ sợ đứa con trai đích tôn đi vào cảnh binh đao , không cho ông hoạt động quân sự . Ông đã vận động vợ cùng quỳ dâng rượu xin cha mẹ cho ông được đi chiến đấu cứu nước . Cha mẹ ông Cống dù rất thương con , sợ con ra trận nguy hiểm , nhưng cũng phải chấp thuận cho ông xông pha vào lửa đạn , thỏa chí làm trai , đền đáp nợ nước .
Từ một nhóm chỉ vài chục người với những chiến thắng vẻ vang tại địa phương , nhiều thanh niên kéo nhau về xin gia nhập ” Bộ đội Ông Cống ” , phát triển thành chi đội rồi trung đoàn 99 . Tiểu đoàn 307 huyền thoại trong kháng chiến chống Pháp được thành lập từ lực lượng tinh nhuệ của trung đoàn 99 này !
Người con trai đầu lòng của Ông , trung úy phi công trẻ Đồng Văn Đe , tài năng và dũng cảm , đã lập nhiều chiến công xuất sắc trong những lần không chiến với máy bay Mỹ , đã đền nợ nước trên bầu trời tổ quốc đầu năm 1967 trong một trận không chiến vào thế ” Mãnh hổ nan địch quần hồ ” với một bầy máy bay hiện đại của Mỹ .
Đó là tư cách , đạo đức và khí phách của mấy Ông Tướng quân đội nhân dân Việt Nam khi xưa và con của các Ông , cách đây đã hơn 50 năm , 70 năm và rất tiếc đã thành . . . chuyện xưa tích cũ ! Còn chuyện ngày nay thì coi bộ không thấy một chút gì về hào khí như vừa kể , nếu không muốn nói là có chiều hướng ngược lại ! Truyền thống tốt đẹp không được phát huy thêm , cũng không giữ được , làm xấu hổ vong linh những người đã hy sinh cho đại nghĩa !
Xin được trở về hành trình hôm nay ! Thêm vài cây số nữa thì tỉnh lộ 887 nhập vào tỉnh lộ 885 .
Km 38 – Thị trấn Ba Tri . Đi theo đường Vĩnh Phú 1km , gặp chùa Long Phước , quẹo phải 500m là đến đền thờ nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu .
Khu di tích Nguyễn Đình Chiểu chỉ cách thị trấn Ba Tri khoảng 1,5km , nằm trong khuôn viên rộng 13.000m2 trồng nhiều cây cỏ xanh tươi . Chính điện ở lầu 1 có bàn thờ và tượng Cụ được làm bằng đồng thau , nặng 1,2 tấn . Tầng trệt dùng làm phòng trưng bày những tư liệu , hiện vật liên quan đến tác phẩm và cuộc đời của Cụ .
Đầu năm 1859 , sau khi thành Gia Định bị mất vào tay giặc Pháp , Nguyễn Đình Chiểu ” không sống với giặc ” , đưa gia đình về quê vợ ở Cần Giuộc . Sau Hòa ước ” Mất nước ” năm Nhâm Tuất 1862 , Ông lại cùng gia đình một lần nữa , rời Cần Giuộc , lánh giặc Pháp về sống tại Ba Tri – Bến Tre , tiếp tục dạy học , làm thầy thuốc và dùng văn thơ yêu nước của mình ra phục vụ cuộc chiến đấu anh dũng của đồng bào Nam Kỳ Lục Tỉnh hơn 20 năm , dù đã mù lòa !
Sau đền thờ bây giờ là khu đền thờ cũ , rộng 1.200m2 , do ông Mai Thọ Truyền lập nên năm 1972 . Ngày nay , tại khu đền thờ này có một phòng Chẩn trị Y học Cổ truyền nhằm tái hiện lại một phần trong cuộc đời làm thầy thuốc chữa bệnh cho dân của Cụ Nguyễn Đình Chiểu .
Phía sau vườn có mộ của Cụ , bên cạnh là mộ người vợ hiền của Cụ , bà Lê Thị Điền . Có cả mộ của con gái Cụ , bà Sương Nguyệt Anh mà nhiều người hay đọc nhầm là Sương Nguyệt Ánh !
Nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu đã dùng ngòi viết để ca ngợi các cuộc khởi nghĩa của nghĩa quân . Cụ kiên quyết không hợp tác với giặc , luôn có thái độ chống bọn vua quan đớn hèn bán nước . Cụ giữ trọn vẹn tấm lòng yêu nước thương dân . Thơ văn của Cụ như một lời tuyên ngôn , khẳng định chính kiến , chân lý sáng ngời đến muôn đời :
Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm ,
Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà .
Đạo đức của kẻ Sĩ ngày xưa là như thế , làm cho chúng ta phải kính trọng tấm lòng yêu nước , quý mến tiết tháo và phẩm chất của Cụ . Cụ đã nâng đạo lý yêu nước , thương nòi , trọng nhân nghĩa , không khuất phục cường quyền , làm thành sức mạnh , vũ khí để đánh giặc cứu nước ! Những giá trị cao quí này , rất xa lạ với đám quan chức , tiến sĩ ” giấy ” ngày nay , chỉ giỏi việc mua bằng hoặc sử dụng bằng cấp giả !
Về Ba Tri ta như được ôn lại những trang sử đã được học lúc còn ở tiểu học , trung học . Ta có dịp kính viếng ba nơi nằm gần nhau :
– Khu di tích nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu .
– Đền thờ và lăng mộ ” Vạn thế sư biểu ” Võ Trường Toản .
– Đền thờ và lăng mộ Kinh lược sứ Phan Thanh Giản .
Rời khu di tích Nguyễn Đình Chiểu , đi ngang qua thị trấn Ba Tri , theo Hương lộ 14 về hướng bắc , hướng sông Ba Lai để viếng cụm hai tích Võ Trường Toản và Phan Thanh Giản . Hai bên đường dân cư đông đúc , thỉnh thoảng bên đường lại có ngôi nhà thờ nhỏ , ngôi chợ xã , lúc thì ngôi chùa , lâu lâu lại có một thánh đường Cao Đài .
Đi chừng gần 10km thì mình phát hiện ra là đã lầm đường , may là chưa đến nỗi lạc lối ! Vì ỷ lại là đã ghé qua đây hai lần , lần đầu vào năm 2008 , lần vừa mới đây thì cũng đã hơn ba năm , nhưng được anh bạn chở trên xe ô tô và đi theo chiều ngược lại . Đương nhiên lỗi chính là do mình chủ quan , không chịu nghiên cứu và vẽ trước lộ trình như vẫn thường làm !
Thế là được dịp đi loanh quanh ” dạo chơi bất đắc dĩ ” hết 30 phút ở xã Bảo Thạnh , gần cửa biển và sông Ba Lai , giữa trưa nắng chang chang ! Coi như được len lỏi xuyên qua các thôn xóm làng xã , được thấy nhà cửa khang trang , đời sống đầy đủ của bà con nơi đây và trong lòng mình vui lây . Và lầm đường cũng giống như được . . . tiêm ngừa , vì đã thấy được sâu sắc lỗi lầm của mình , lần sau chắc sẽ không bị nhầm lẫn nữa !
Km 53 , không tính mấy cây số bị lầm đường , Đền thờ Võ Trường Toản , gần Hương lộ 16 .
Chỉ biết Cụ có gốc từ miền Trung rồi di cư vào Nam lập nghiệp . Cụ không ra làm quan cho cả Tây Sơn lẫn chúa Nguyễn , từ chối mọi điều ban phát , không tham gia vào chính sự nhưng Cụ không ẩn dật đối với xã hội . Cụ đã mở trường , dạy hàng ngàn học sinh , nhiều người đã đỗ đạt làm quan lớn , nhiều người chỉ học để sống cho có đạo lý .
Những nho sĩ tiết tháo thuộc thế hệ sau như Nguyễn Đình Chiểu , Trương Định , Nguyễn Hữu Huân , Bùi Hữu Nghĩa , Phan Văn Trị , Huỳnh Mẫn Đạt , Trịnh Hoài Đức , Ngô Nhơn Tịnh , Lê Quang Định đều chịu ảnh hưởng về đạo đức , sĩ khí của nhà giáo Võ Trường Toản nên đã giữ tròn tiết tháo trong quá trình chống cự lại giặc Pháp xâm lược .
Võ Trường Toản không làm quan nhưng nhân sĩ trí thức đều tôn Cụ là Vạn thế sư biểu , Cụ tổ nghành giáo dục Nam Kỳ .
Cụ qua đời năm 1792 , được an táng tại Gia Định . Khi ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ bị Pháp chiếm năm 1862 , không muốn hài cốt của bậc danh nhân nằm trong vùng đất bị giặc chiếm , các Ông Phan Thanh Giản , Nguyễn Thông , Phạm Hữu Chánh cùng nhiều sĩ phu yêu nước khác đã cải táng hài cốt Cụ về làng Bảo Thạnh tỉnh Vĩnh Long nay là xã Bảo Thạnh – huyện Ba Tri – tỉnh Bến Tre .
Khu di tích Võ Trường Toản , lúc mình ghé qua vào buổi trưa , thì thuộc dạng . . . không người lái ! May mà cổng không bị khóa , khách cứ lặng lẽ vào kính viếng Cụ , xong cứ . . . lặng lẽ ra về , nhớ khép cổng lại !
Trên cùng con đường trong xóm nhỏ , chỉ cách Đền thờ Võ Trường Toản khoảng chừng 300m là Đền thờ và lăng mộ Khâm Sai Đại thần Toàn Quyền Phan Thanh Giản .
Phan Thanh Giản bị gánh cái án lịch sử ” Phan Lâm mãi quốc , triều đình thí dân ” , có nghĩa là Chánh sứ Phan Thanh Giản và Phó sứ Lâm Duy Hiệp đi đàm phán và bán nước Việt , Triều đình bỏ rơi dân đen để cầu an cho hoàng gia . Nhưng người dân Nam Kỳ nhiều nơi vẫn ghi nhận công lao , nhân cách cao quí của một vị quan và tôn thờ Ông .
Đầu năm 2008 , Viện Sử học Việt Nam kết luận rằng : ” Phan Thanh Giản là người nổi tiếng về đạo đức , có nhiều đóng góp trong lịch sử dân tộc , nên đề nghị tôn vinh Ông , cho khôi phục , tôn tạo những di tích và những gì gắn liền với Ông ” .
Đền thờ Ông được gia đình người cháu ở bên cạnh đền trông coi nên khách được mở cửa , mời vào thắp cho Ông nén hương . Trong phảng phất khói hương , nét mặt trên bức tượng của Ông chắc đang diễn tả nỗi ray rức sau khi ký với Pháp hòa ước Nhâm Tuất 1862 , hay nỗi đau đớn khi để mất ba tỉnh Tây Nam Kỳ , rồi tuyệt thực 17 ngày vẫn không chết , đến nỗi phải uống thuốc độc để tự kết liễu cuộc đời của mình !
Nghĩ mà thương cho Ông , vì lòng tự trọng và với tinh thần đầy trách nhiệm nên đã chọn cái chết để nói thay khí phách của mình ! Tiếc cho Ông đã sinh lầm thời hoặc đúng hơn là đã sinh lầm . . . chế độ !
Nếu ở trong chế độ hiện nay , Ông có quyền nói là đã làm đúng ” theo qui trình ” , sẽ bị cảnh cáo , nặng hơn thì bị khiển trách , nặng hơn nữa thì bị . . . kỷ luật đảng , nữa thì bị . . . cách chức 30 ngày v . . . v . . . hoặc Ông cũng có thể ” tự xử ” bằng cách . . . ra nước ngoài chữa bệnh hoặc . . . tuyệt tích giang hồ như nhiều quan tham nhũng đã làm và đang ung dung rung đùi hát bài ” Hải ngoại thương ca ” !
Km 62 – Cống Đập Ba Lai . Được sử dụng từ năm 2002 , ngăn nước mặn , giữ nước ngọt , rửa phèn , cải tạo đất cho hơn 115.000ha đất . Chiều dài đập là 544m , cửa thông nước dài 84m gồm 10 khoang cửa . Cống Đập Ba Lai ngăn dòng chảy của sông Ba Lai , coi như sông Cửu Long không còn chảy ra Biển Đông qua chín cửa mà chỉ bảy cửa thôi vì trước đây cửa sông Bassac ở Sóc Trăng đã bị lấp và mất rồi , bây giờ thêm cửa Ba Lai bị chặn !
Qua khỏi Cống Đập Ba Lai là địa phận huyện Bình Đại , cũng đã quá buổi trưa nên mời các bạn cùng nghiên cứu thực đơn đặc sản Bến Tre :
Anh về miền đất xứ dừa ,
Nhớ đi thưởng thức đừng chừa món đuông !
– Đuông dừa lăn chiên bột , giòn và rất béo , có thể nướng hoặc là . . . ăn sống !
– Bánh xèo ốc gạo của cồn Phú Đa – Chợ Lách .
– Cháo cua đồng , bên quốc lộ 60 .
– Bánh Tráng Mỹ Lồng , bánh Phồng Sơn Đốc .
– Chuối đập , đập dẹp chuối rồi nướng trên bếp , ăn chấm với nước cốt dừa đặc quánh .
Cơm trưa xong , thêm một chầu cà phê cho tỉnh táo để tà tà theo Tỉnh lộ 883 đi về hướng cầu Rạch Miễu .
Nguyễn Chi Hoài Nhơn
